Աստվածները փոխվում են… կամ արժեք – մշակույթ – քաղաքակրթություն

Քննարկում www.prm.am հյուրասենյակում
մշակույթ-քաղաքակրթություն փոխհարաբերությունների մասին. զեկուցող Դավիթ Հովհաննիսյան

Դավիթ Հովհաննիսյան (ԵՊՀ պրոֆեսոր, արևելագետ, մշակութաբան). Սկսեմ ամենասկզբից՝ դե, սև արկղն ինչպե՞ս էր՝ փակ մի բան: Մնացած խոսակցությունը սրա շուրջ է:

Շատ վաղուց, երբ «մշակույթ-քաղաքակրթություն» հասկացությունը (-ները) լեզվում օգտագործում էին, շատ հաճախ ինձ անհանգստացնում էր, թե ինչպես է, որ լեզվի մեջ երկու նման բառ կա, բայց դրանց նշանակությունը չէի հասկանում’չէի հասկանում մինչև արժեք հասկացությունը այդ շարքում ներառելը: Ամեն ինչ սկսվեց Հոբսի հետևյալ ֆրազից. «Մարդիկ դարձան քաղաքակիրթ այն պահից, երբ դադարեցին միմյանց ուտել» (չեմ ցիտում, այլ ուղղակի միտքն եմ վերարտադրում): Սա ինչ-որ սկիզբ էր, ու սկսեցի կծիկը քանդել. Ի՞նչ է նշանակում’ մարդիկ դարձան քաղաքակիրթ: Հա, միմյանց ուտում էին, բայց նաև որս էին անում, անտառում հավաքչությամբ էին զբաղվում, նաև’ գյուղատնտեսական ինչ-որ գործիքներ, զենք էին պատրաստում և այլն: Ստացվում է, քաղաքակրթությունը կապել ինչ-որ բան պատրաստելու հետ’ երևի թե, սխալ է, ոչ լրիվ: Կամ էլ՝ մարդկանց ինչ-որ փոքր խմբում փոխհարաբերությունների կարգավորումը, ասենք, հիերարխիկ ինչ-որ համակարգի ձևավորումով, եթե այդ մարդկանց այդ կոլեկտիվը կապված է առաջնային արյունակցական կապով, դեռ քաղաքակրթություն չէ:

Այստեղից գալիս ենք հետևյալ եզրակացության. քաղաքակիրթ են դառնում, երբ սկսում են արյունակցական կապի շրջանակներից դուրս՝ կանոնակարգված ձևով փոխհարաբերվել: Բայց դրա հիմքը ո՞րն է, ինչպե՞ս ենք դուրս գալիս և ինչու՞ ենք դուրս գալիս: Վերջին հարցի պատասխանն ակնհայտ է՝ որովհետև կոլեկտիվները մեծանում են և որոշ չափով էլ իրենց ունակություններն են զարգանում, կատարելագործվում և ավելի կանոնավոր են դառնում շփումներն իրենց փոքր արյունակցական կոլեկտիվից դուրս, ուստի՝ կանոնակարգման խնդիր է առաջանում: Ինչպե՞ս ենք կանոնակարգում: Զարգացած մարդիկ դադարում են միմյանց ուտել, այսինքն’ պայմանավորվում ենք, որ ես քեզ չեմ ուտում, դու’ ինձ: Այստեղից մի եզրակացություն. ստեղծվում է շատ կարևոր մի արժեք’մարդկային կյանքը: Այս արժեքը մշակութային նորմերի ոլորտում դառնում է պատվիրան’ «մի՛ սպանիր»: Սա’ քրիստոնեությունում: Մյուս կրոններում նույնն ունի տարբեր ձևակերպումներ կամ էլ՝ սահմանվում է մի շրջանակ, որտեղ տվյալ նորմը գործում է, իսկ դրանից դուրս՝ ոչ: Իսկ քաղաքակրթության արդեն գործ ունենք կառույցների հետ, որոնցով ապահովվոում է նորմի իրացումը’ դատարան, սահմանադրություն, ոստիկանություն և այլն:

Ահա, այս համակարգով կարելի է վերլուծել ամեն ինչ: Օրինակ, արժեքը մասնավոր սեփականությունն է: Եթե այդտեղից դուրս ենք գալիս, ապա նորմ է «մի՛ շնացիր»-ը, հետո՝ արդեն քաղաքակրթական կառույցի հերթն է գալիս: Հրաչ. «արժեք է ընտանի՞քը, որպես ինստիտուտ, թե՞ միասին ապրելու ցանկությունը»: Դավիթ. «Չէ, ընտանիքը, որպես ինստիտուտ, արժեք է: Ինչու՞ է արժեք’ որովհետև ժառանգության հարց կա»: Հրաչ. «Ժառանգության հարցը հետո է գալիս: Բոլոր դեպքերում, ես հակված եմ ենթադրելու, որ արժեք է միասին ապրելու ցանկությունը, դրանից հետո արդեն ձևավորվում են համապատասխան նորմերն ու ինստիտուտները»: Դավիթ. «Ոչ: Ընտանիքը արժեք կարող է լինել միայն արյան շարունակության ապահովման դեպքում: Վերարտադրելու այն: Ընտանիքը դրա համար է և ոչ թե, ասենք, միասին գիրք կարդալու կամ դաշտ մշակելու: Ընտանիք, որովհետև այն նաև հիերարխիա, հարաբերությունների հստակ դասակարգում է ենթադրում»: Հրաչ. «Լավ, մեկ այլ օրինակ դիտենք նույն այս համակարգում. ընկերության ցանկությունն է արժեք, թե’ ընկերությունը: Դավիթ. «Ընկերության ցանկությունը նույնն է, ինչ այն սերը, որ չի հասնում նպատակին, բայց կարող է դառնալ արժեք: Իսկ որտե՞ղ է դառնում: Օրինակ, ստեղծվում է տրուբադուրների հեռավոր սիրո պոեզիան և այլն»: Հրաչ. «Աշխատելու ցանկությու՞նն է արժեք, թե’ աշխատանքը»:

Դավիթ. «Կարող ենք առաջ գնալ, պատվիրանների շրջանակներում չմնալ, ու ընթացքում էլ, երևի, հարցերի պատասխանները կձևակերպվեն: Մենք հոյակապ օրինակներ ունենք, թե վայրենին ինչպես է դառնում քաղաքակիրթ: Վերցնում ենք խոսքը, այն դառնում է լեզուներ, հետո’ կառույցներ (տպարան և այլն): Կամ, օրինակ, վերցնում ենք հավատը: Հետո այն արտահայտվում, դառնում է կրոններ, հետո’ եկեղեցին կամ, օրինակ, այն ծառը, որի վրա Գեղարդում լաթեր են կապում:

Անցնենք առաջ: Ավելի ուշ Ժան Մոնեի մոտ կարդացի, որ քաղաքակրթությունը դա նորմերն են’ գումարած գործիքներ: Ժան Մոնեն քաղաքակրթությունն այդպես է սահմանում: այդ դեպքում՝ ի՞նչ է մշակույթը: Այս անգամ էլ վերցնենք արդեն ինդուստրիալ իրավիճակի հետ կապված հանակարգ՝ ասենք, կոնվեերը. գծագիրը, որը գծվում է և էայն հաշվարկները, որոնք արվում են, որ լինի կոնվեեր՝ մշակույթ է, իսկ արդեն երկրորդ կոնվեերը քաղաքակրթություն կառույց է: Սահակ. «Ես մի քիչ համաձայն չեմ: Այն պրոդուկտը, որը պիտի տա կոնվեերը, դա քաղաքակրթություն է: Դավիթ. Ոչ: Երկրորդ կոնվեերն արդեն պրոդուկտն է: Սահակ. Կոնվեերը ստեղծվում է ինչ-որ նպատակի համար:»

Դավիթ. Առաջին կոնվեերից հետո երկրորդը բերում է անընդհատ կրկնելուն, քանի որ որևէ կրեացիա (ստեղծում), իդեա և այլն չունի իր մեջ: Կրեացիա և ազատություն’ բացարձակ սահմանմամբ, և քաղաքակրթություն, իսկ քաղաքակրթությունը դա այն բոլոր կառույցներն ու կանոններն են, որոնց շնորհիվ այն, ինչը ստեղծվում է, տիրաժավորվում է, տարածվում է, բազմակիացվում է և անընդհատ դրա հնարավորությունը կա: Միջնադարյան շուկայի’ կավե կուժ պատրաստող արհեստավորը ձգտում էր, որ այդ կուժը հնարավորինս տիրաժավորի: Կուժը տիրաժավորվում էր, բայց տեխնոլոգիայի անկատարությունը, միևնույն է, բերում էր այն բանի, որ բոլոր կժերը տարբեր էին: Որքան դրանք նման են, այդքան, երևի, արհեստ է, որքան տարբեր են, այդքան, արվեստ է: Հրաչ. «Հա, այդպես էլ ենթադրում էի J, եկանք հանգեցինք արհեստ-արվեստ, ստեղծագործություն-շարք հասկացությունների՝ մոդեռնի տեսանկյունից ձևակերպմանը Smile: Հարգանքներս՝ ստրուկտուրալիստներին Smile»: Սահակ. «Ժամանակաշրջանի ու համապատասխան ձևակերպումների խնդիր է»: Դավիթ. «Դե, այո, նաև պրովոկացիա է: Միջնադարում կա՞ այն հստակ տարաբաժանումը, որ ես այսօր կարող եմ ձևակերպել»: Լիլիթ . «Ոչ: Եվ հեղինակ հասկացությունը չկար»:

Դավիթ. Միջնադարում մարդը կա արդեն: Կա, երբ հնարավորություն է ստանում՝ դուրս գալ այն կոլեկտիվից, որին կապված է այս կամ այն անքակտելի կապով’ արյան, հավատի, երբ սոցիալական հնարավորություն է ստանում իրականացնելու իր այդ դուրս գալը: Ու հենց այստեղ նա արդեն կա, գոյություն ունի: Հեղինակն էլ այդ ժամանակ արդեն կա:

Սահակ. Մնալով Ձեր տրամաբանության շրջանակներում նոր տարր ավելացնեմ: Միջնադարում խնդիրը երկինքը ներմուծելու հետ էր կապված: Ես կերպարվեստի տեսանկյունից եմ ասում: Պատկերի մեջ պեյզաժ ներմուծելու, երկինքը ներմուծելու խնդիր կար: Մինչև Ռաֆայելի ու Լեոնարդոյի գործերը, պեյզաժը ներկայացնելու խնդիր, որպես այդպիսին, չէր դրվում: Պեյզաժ չկար մինչև այն պահը, երբ մարդը իր կտավը տարավ դրեց դրսում ու նկարեց: Դավիթ. «Միջնադարյան Եվրոպայում երկինք, դոմինանտ ձևով առկա է ամեն ինչում’ տաճարի կառուցվածքով, վիտրաժներով, սրբապատկերներով և այլն: Մարդը կարդալ չգիտեր. ինքն էդպես էր սովորում երկինքը վերլուծել»: Հրաչ. « Դե հա, պատկերներում որպես երկինք, որպես դրա գաղափար ներկայացվում էր ասատվածատուր/աստվածահաճո հասկացությունը, իհարկե՝ կանոնացված սիմվոլների ձևով»:
Դավիթ. Բազային արժեքներին վերադառնանք: «Մի՛ սպանիր», «Մի՛ շնացիր» պատվիրանները մոգական իմաստ են ձեռք բերում: Այս արժեքներն իրենք իրենցով չեն արտահայտվում, չեն դրսևորվում: Դրանք դրսևորվում են, ինչպես դա երևում էր առաջին սխեմայի վրա, մշակութային դաշտում: Մշակութային դաշտը հիմք է դառնում այս նորմերն ու կանոններն արտահայտելու համար: Ասենք, արժեքային համակարգի մասին, գուցե, տեղեկություն չունենանք, բայց մենք ստանում ենք այն ազդակը, որը մեզ կապում է այս քաղաքակրթական դաշտի հետ, մեզ բերում է այս հարթություն:

Ես հաճախ կրկնում եմ, որ Սովետական Միությունը քանդվեց «Կոկա Կոլայի» պատճառով, որովհետև «Կոկա-Կոլան» մի ազդակ էր, մի ուղերձ’ անծանոթ աշխարհից, որն իր մեջ ուներ հսկայական ինֆորմացիոն լիցքը, որը տալիս էր պատկերացում ամեն ինչի մասին և, ամենակարևորը, այ այս ազատության: Հրաչ. «Բազային արժեքները, փաստորեն, մենք կարող ենք ճանաչել և անվանել, երբ դրանք գոյություն ունեն մշակութային դաշտում և ապա՝ քաղաքակրթական ստրուկտուրայում. Այսպիսով մենք դրանք գիտակցում ենք, վերարտադրում և այլն: Կամ մեկ այլ ձևով ասած՝ ես կարող եմ դրանք ճանաչել և մեկնաբանել, արտիկուլացնել ավելի միայն ու միայն ավելի ընդգրկուն համակարգերում: Մասնավորապես, մշակույթի մասին կարող եմ իմանալ միայն երբ կա քաղաքակրությու՞ն:» Դավիթ. Ամենասկզբում ես պատահաբար չասեցի՝ «սև արկղ»: Սև արկղի պարունակության մասին մենք որտեղի՞ց կարող ենք իմանալ’միայն դրա արտադրանքի միջոցով, միայն այն բանով, ինչ էդ սև արկղից դուրս է ուղարկվում: Հրաչ. «Միայն հետքն ենք ճանաչում փաստորեն և այն էլ՝ կոնկրետ իրավիճակում»:
Դավիթ. Կարելի է վիճել, լուրջ հարց ես տալիս, ու հետք ասելով մենք ի՞նչ նկատի ունենք: Հազար ու մեկ իրավիճակ կարելի է դիտարկել: Ես Արևմտյան Սահարայում էի: Ջրի բաքը ծակվել էր: 3 օր հետո պետք է ուղղաթիռով գային և մեզ տանեին: Շատ դժվար էր’ 60 աստիճան շոգ: Ընկերներիցս մեկը’ գերմանացի, ուղտի երակ բացեց, խմեցինք: Արյունը զզվելի էր, շատ տաք էր, բայց հագեցրեց: Սահակ. «Ձեր արտահայտությունը’ «Սովետական միությունը քանդվեց «Կոկա-Կոլայի» պատճառով, ահագին ժամանակ առաջ դիտել եմ, և նաև այսպես կարող եմ ձևակերպել՝ անապատում քաղաքակրթությունը սկսվում է «ԿոկաԿոլայով. երբ Նևադայի անապատում քաղաք սարքվեց, առաջինը այնտեղ փակցվեց Կոկա-Կոլայի գովազդային ցուցանակը»: Դավիթ. Դուք վերցնում եք այն անապատը, որտեղ մարդ չի ապրել: Ես ասում եմ’ անապատ, որը բնակեցված է: Իրենց համար Կոկա-Կոլան շատ կարևոր, կյանքը հեշտացնող բան է, բայց ազդակ չէ: Ինչու՞. որովհետև այն փակ համակարգ չէ: Դա հետք էր: Ես վերցնում եմ իմ մոդելը. ես հնարավորություն չունեմ դուրս գալու’ համակարգը փակ է: Կոկա Կոլան անմիջապես մտնում է արժեքային դաշտ: 65 թ. ես փոքր երեխա էի, գնացել էինք Մոսկվա, հորս ընկերներից մեկը ինչ-որ երկրում դեսպանատան խորհրդական էր և ,որպես հրաշալիք, նա 2 շիշ Կոկա-Կոլա էր բերել արտասահմանից: Դա ի՞նչ էր. խմի՞չք էր: Լիմոնադ էր, բայց ավելի համեղ: Դա նշան էր և էդ նշանը գալիս է ուղիղ արժեքային դաշտ: Դա կրողն է ազատության: Հետո նոր’ գալիս է հետքը: Հրաչ. «Ազատությունը հե՞տք է, արժե՞ք, թե՞ նշան (մշակույթ ու կոմմունիկացիա փաստորեն): Ազատությունը հետք է»:

Դավիթ. Պատկերացնենք մի գրադարան, որ պարունակում է ամբողջը՝ Բացարձակ Փորձ:

Բացարձակ Փորձ —> Պատմության անիվ (հավասարաչափ եռանկյունի, անկյուներին՝ քաղաքակրթություն, մշակույթ, միջավայր) —> ակտուալացվող փորձ —> հետքը, որ ռեֆլեքսացվում և ձևակերպվում է որպես արժեք —> միֆ (յուրացում) —> ծես, որպես մեթոդ à նոր միջավայր —> նոր ինքնություն —> իննովացիա

Այն, ինչը տեղի է ունենում առաջին երկուսի արանքում, ես անվանում եմ «պատմության անիվ», բայց իրականում դա անիվ չի’ ա՛յ, այս եռանկյունու վրա հենված գնում-գալիս է, Ժամանակի ընթացք է: «Խելացի քաղաքակրթությունն» այն է, երբ կպչելու մի քանի ձև ունես՝ սա քաղաքակրթությունն է, սա’ մշակույթը, սա էլ’ միջավայրը: Սրանցից որևէ մեկում եթե փոփոխություն է տեղի ունենում, ապա մնացածներում’ նույնպես: Ասենք, 88-ի երկրաշարժը, կամ պատերազմը: Նման դեպքերում մենք դիմում ենք ակտուալացվող փորձին: Ակտուալացված փորձը մենք հաջորդ բլոկից վերցնում ենք, օրինակ, 88 թ.՝ վերցրինք Անդրանիկի կերպարը, եռագույնը, ֆիդայական շարժումը, հայրենասիրական երգերը և այլ: Երբ սկսվում է փոխվել, միաժամանակ այստեղից վերցնում ենք տարբեր այլ գաղափարներ’ կապված մեր հիշողությունում եղած փորձի հետ կամ միջնորդավորված փորձից, օրինակ, ժողովրդավարության գաղափարը, մարդու իրավունքները, հելսինկյան փաստաթուղթը և այլն: Այս ամենը դեռ անմիջականորեն չի դրսևորվում որպես արժեք, այլ’ միֆի միջոցով: Իմ տեսանկյունից միֆը պատկեր ստեղծելու, աշխարհընկալման ձև է: Միֆը չունի ո’չ սկիզբ, ո’չ’վերջ: Միֆը չունի սյուժե: Միֆը նույնն է, ինչը որ երեխայի’ դասագրքերով լցված պայուսակը: Դու դրանով աշխարհ ես պատկերացնում: Եվ երբ չի համապատասխանում քո կուտակածին, մի մասը փլվում է, մյուս մասը’ մոռացվում և այլն:

Օրինակ, Միացյալ Նահանգներում Աստծո իդեալական պատկերացումը դրսևորվեց 3 արժեքների միջոցով. ազատություն, հավասարություն, եղբայրություն: Եղբայրությունն այստեղ շատ կարևոր է: Այս ամենը որպես գործառույթ կիրառելու համար օգտագործվել են մի քանի միֆեր. դրանցից ժողովրդավարության իրականացումը դառնում է ծես’ ինչպես ցանկացած միֆի իրականացում(ընտրությունները, կոճակ սեղմելը և այլ): Այնուհետև, նոր միջավայրը ծնում է նոր ինքնություն, նոր գիտակցություն և նոր օպերատիվ ձև: Սահակ. Այստեղի սիմվոլներից էլ կարող ենք խոսել՝ հրապարակում, պատվանդանին կանգնած ր Լենինը, հետո՝ տեղում խաչ դրվեց, հետո’ հեռուստատեսային գովազդի վահանակ: Այսինքն, Լենինի ու խաչի պարագայում դրանք մեկ այլովփոխելու հնարավորություն’ որպես այդպիսին, ունեինք, ու դա մեր ընտրությունն էր լինելու: Մոնիտորի վրա ցուցադրվողն արդեն մերը չէ, մեդիա է, որը մեզ կարող է ուղղորդել և ուղղորդում է: Դավիթ. Մոնիտորը դատարկություն է, այն չէ, ինչը ցուցադրում է: Սահակ. Դա դատարկություն չի: Դա որոշակի ինֆորմացիա է, ֆունկցիա, որ սիմվոլներ ու նշաններ թելադրելուց զատ, ի վերջո ինքն է սիմվոլ դառնում: Դավիթ. Որպես բազային արժեքի խորհրդանիշ՝ թե՛ Լենինը, թե՛ խաչը միմյանց հավասար են: Մոնիտորը դրանց հավասար չէ: Ինչու՞ հավասար չէ’ որովհետև մոնիտորը չի կրում որևէ սակրալ նշան: Այն, ինչը ցույց է տալիս, հոսք է: Մասմեդիան շատ կարևոր գործիք է, բայց մեդիան էլ կարող է շատ ազդեցիկ լինել, չնայած’ մեդիան սակրալ է միայն իր ոլորտում մեդիան արտացոլողների համար: Մոնիտորը բազային արժեք չի կարող լինել: Խաչն ու Լենինը բազային արժեք են: Աղասի. Իսկ կարո՞ղ է լինել չսակրալացված, բայց’ բազային արժեք: Դավիթ. Չեմ կարծում: Չի աշխատի: Պետք է լրացուցիչ հեղինակություն տրվի դրան: Աղասի. Մարդը ինքնին կարո՞ղ է լինել բազային արժեք’ առանց սակրալացման: Դավիթ. Վերլուծության մեջ’ այո, իսկ գործողության մեջ’ ոչ: Ինքն իր համար կարող է լինել բազային արժեք: Սա’ ուրիշ հարց: Աղասի. Ինդիվիդուալիստական սխեմայի մեջ արժեքը սակրա՞լ մարդն է, թե՞ բազային: Դավիթ. Եթե մենք մոտենում ենք էգոիստական տեսանկյունից’ես սակրալացնում եմ իմ էգոն: Աղասի. Երբ մենք սպանում ենք մեր Աստծուն: Դավիթ. Հա:Կրկին ինքներս մեզ ենք սակրալացնում: Աղասի. Իսկ այդ դեպքում, բոլոր տեսանկյունները, որ առաջանում են, անպայմա՞ն միֆեր են: Չե՞ն կարող դրանք ապամիֆացված լինել: Դավիթ. Սրանք կարող են նաև ակտուալացվել: Կարելի է շեշտ դնել’ասելով, որ՝՝ սա է բազայինը, իսկ սա’ակտուալը: Բազայինն անպայման սակրալացված է: Աղասի. Ես որպես մարդ, ով ձգտում և ուզում է երջանիկ լինել, աշխարհը կառուցում եմ հենց այդ հիմքից ելնելով: Իմ համար կարևորը ընտանիքը չեն՝, ցեղը, արյունը, Աստված: Էգոս էլ կարևոր չէ. ես եմ՝ իմ մեջի մարդը: Կարող է՝ էգոյիս վրա էլ թքած ունենամ: Դավիթ. Կենսաբանակա՞ն կյանքի մասին ենք խոսում: Աղասի. Ես էս պահին նայում եմ մեկին ու սիրահարվում, ու դրանից կարևոր բան իմ համար չկա, հետո’ մյուսին եմ նայում ու մոռանում նրան, ում սիրահարված էի: Կողքից՝ ինչը որ կա, ես դրանց արժեք չեմ տալիս: Արժեք եմ տալիս ինձ, որովհետև ես ուզում եմ ապրել լինելու ձևով: Եվ դա իմ ամենագլխավոր արժեքն է: Ու անպայմա՞ն ա դա սակրալացնել: Հրաչ. Հա, սակրալացման հետ կապված իմ մոտ էլ խնդիրներ են առաջանում: Եթե հիմնավորում ես’անպայման սակրալացնում ես: Գուցե, նորից ձևակերպենք սակրալացումը: Աղասի. Իսկ եթե ինքս ինձ անընդհատ ժխտում եմ… Դավիթ. Ամեն անգամ’ նոր գործողություն: Մի քանի ձևակերպում կարելի է տալ: Սակրալացում նշանակում է որոշակի իմաստ: Իմ համար շատ ավելի համապատասխան է, որ ես սակրալացման տակ հասկանում եմ իմ կողմից որպես հիմքային գնահատվող արժեքի կամ հասկացության իմաստը ոչ տրամաբանական ձևերով բացատրելը: Հրաչ. Ոչ տրամաբանակա՞ն, այսինքն’ ինչո՞վ բացատրել կամ ինչպե՞ս բացատրել: Ասել է թե՝ մարդուց դուրս ինչ-որ հարցեր ձևակերպել ու դրանց պատասխաններ ակնկալել: Ես սրան ուրիշ անուն կտայի… Դավիթ. Դառնում է աքսիոմա: Աղասի. Աքսիոման սակրա՞լ է: Դավիթ. Աքսիոման սակրալ է, որովհետև ապացուցման կարիք չունի: Հրաչ. Չի ապացուցվում, որովհետև ապացուցման կարիք չունի՞, թե՞ չի ապացուցվում, որովհետև չի ապացուցվում: Բայց այս դեպքում եկեք փնտրենք մեկ այլ համակարգ, որտեղ այն կարող է ապացուցվել: Ըստ Սահմանման, միայն Աստծո գաղափարն է, եթե այն ընդունում ենք, չի ապացուցվում, որովհետև չի ապացուցվում ընդհանրապես՝ ավելի ընդգրկուն մի համակարգ չի կարող լինել պարզապես: Ստեղծագործականությունը սակրա՞լ է, թե՞ ոչ: Դավիթ. Եթե հիմնավորում ես ոչ ֆորմալ լոգիկայի օրենքներով, ուրեմն սակրալ է: Ես աքսիոման սահմանում եմ այնպես, ինչպես ինձ հասկանալի է: Դու մեկ այլ հասկացություն ես ներմուծում:
Ալինա.Ես սակրալացումը պատկերացնում եմ այսպես՝ երբ այդ արժեքները քիչ են, դեֆիցիտ կա, հասանելի չեն: Բայց եթե հակառակ կողմից մոտենանք՝ մի՞շտ է, որ արժեքները հասանելի են: Եթե դրանք հասանելի են, ապա ինչու՞ է պետք դրանք սակրալացվեն: Դավիթ. Ջուրը, երբ կեղտոտվում է, այդ պակասի հարցը կա: Եվ, միևնույն է, հասանելի ,է չնայած’ պակաս է: Երբ դու ամբողջ աշխարհի նկարագիրն ես բխեցնում ջրից, եթե մենք սկսենք ջրից, ջուրը աստվածանում է: մենք Աստծո գաղափարից ենք չէ բխեցնում աշխարհի, տիեզերքի արարումը, մարդկանց միջև հարաբերությունների ձևավորումը, ստեղծումը, տարբեր տիպի պատկերացումներ, աշխարհակարգը: Հիմա եթե ջրի գաղափարը դնում ենք մեր աշխարհընկալման առանցքում, որի շուրջը հավաքվում է ամբողջ պատկերը, ապա ջուրն Աստված է: Տաթև. Ալինայի ասածից ելնելով’ ուզում եմ հարց տալ: Երբ անապատում էիք և ուղտի այուն էիք խմում, արյունը սակրալացվե՞ց, թե՞ ոչ: Ես չգիտեմ, թե դա ինչ է, օգտագործելու դեպքում՝ վնա՞ս կտա, թե՞ ոչ: Այդ պահին դա միա՞կ արժեքն է: Ինքն ա՞յդ պահին է ակտուալացվում: Դավիթ. Ինքն այդ պահին բազային արժեք չէ քո համար: Բազային արժեքը քո կյանքն է: Ալինա. Փաստորեն, Դուք սկզբից բազային սահմանում եք այն արժեքները, որոնք սակրալ են: Ձեր սահմանումից է այդպես ստացվում:
Լևոն. Լենինի ու խաչի սակրալիզացման պայմանները որո՞նք էին: Հրապարակի կենտրոնում էին’ ա՞յդ հիմքով: Դավիթ.Անպայման: Քաղաքի և, ընդհանրապես, հատակագծի ձևավորումը պատմական ընթացք է անցել, չէ՞: Եվ քաղաքի կենտրոն հասկացությունը հենց սակրալ կենտրոնն է: Այնտեղ ամենակարևորը եկեղեցին է, իշխանությունը, ամենակարևոր առևտրական և սոցիալական շփման կետն է’ շուկան, բայց ցանկացած բան չի դրվում կենտրոնում, միայն այն հիմքով, որ այն սակրալ է: Սահակ. Քաղաքի կենտրոն՝ չասեմ, բայց, ընդհանրապես, հրապարակ ֆորմայի հասկացությունը միշտ տրվել է տոտեմին, որը սակրալ է և իր շուրջը ստեղծել է միջավայր, որը մենք անվանել ենք քաղաք: Մի հարց էլ’ կապված Աղասու հարցի հետ: Տվյալ դեպքում «մշակույթ-քաղաքակրթություն» սխեմայի մեջ ինձ հետաքրքրում է մշակույթի և քաղաքակրթության փոխազդեցությունը, մեկի դոմինանտությունը մյուսի նկատմամբ: Մշակու՞յթն է դոմինանտ, թե՞ քաղաքակրթությունը: Դավիթ. Իհարկե, այստեղ հակասություն կա, բայց, միևնույն ժամանակ, որպես բազային հասկացություն, արժեքներն այն չափանիշերն են, որ մեզ թույլ են տալիս գնահատել այն ամենը, ինչը գնահատման կարիք ունի: Հիշենք այ չինացի երեխաներին, որոնց ոտքերին բինտ էին փաթաթում, որովհետև այդպես սիրուն է, այն հնդկուհիներին, որոնց պարանոցին ռետինե օղակներ էին հագցնում, երկարացնում էին: Սա գեղեցկություն է, գեղեցկության մասին պատկերացում և, քանի որ աստիճանաբար դառնում է բազայինին մոտ արժեք, սակրալացվում է’տարբեր օրենքներով: Շրջապատվում է և ստեղծվում է անվտանգության մի հսկայական գոտի, որ հանկարծ դրան չդիպչեն. թաբուներն են: Լոտմանը մի հոյակապ գաղափար ունի այն մասին, որ վաղ միջնադարյան տոհմացեղային հանություններում գործ ունենք 2 տիպի տեքստի հետ, որոնք իրենց մեջ արտահայտում են ժամանակն ու տարածությունը: Առաջին տիպի տեքստը, ըստ Լոտմանի (և ոչ միայն), միֆն է: Երկրորդ տիպի տեքստը հենց այդպես էլ կոչվում է’«երկրորդ տիպի տեքստ»: Ուրիշ անուն ես չգիտեմ: Դա խավարն է’ նոր լույսի իմաստով, որը կապված է նախնյաց փորձի հետ: Սա նկարագրություն չի, այլ’ փաստի վավերացում: Ինչի՞ մասին են պատմում երկրորդ տիպի տեքստերը: Սրանք չեն կրկնվում, մնում են մարդկանց հիշողության մեջ, շատ վառ են, զարմացնում են, սարսափեցնում, երջանկացնում: Ասենք, առաջին սերնդում մեկը տեսնում է գիսաստղ, պատմում է իր խոսքերով: Մյուս սերնդում էլի ինչ-որ մեկը նորից տեսնում է գիսաստղ, պատմում է իր խոսքերով, երրորդ սերնդում մարդը տեսնում ու հասկանում է (Գալեի գիսաստղը նկատի ունեմ), որ այս գիսատղը որոշակի ժամանակաշրջանը մեկ է հայտնվում:

Աստիճանաբար կուտակվելով’ սրա շուրջը օրենք է ստեղծվում, որն օրինաչափությունն է: Հենց վերջինս սկսում է հակասել միֆային ամբողջ տրամաբանությանը, միֆային դաշտը փլվում է: Աստվածները փոխվում են:

Մասնակիցներ. Հրաչ Գալստյան, Դավիթ Հովհաննիսյան, Նարինե Ավետիսյան, Սահակ Պողոսյան, Աղասի Թադևոսյան, Ալինա Պողոսյան, Լևոն Մարգարյան, Տաթև Չախչախյան, Անի Ասատրյան, Լիլիթ Սարգսյան, Անուշիկ Ավետյան, Դիանա Հակոբյան:

Աղբյուր՝ http://prm.am/


Powered by WordPress. Хорошие темы для WP, просто Drupal, CMF WordPress русский.