Ֆորս-մաժորների դեպքում դրսից հրահրված լարվածությունը չի բացառվում. Դավիթ Հովհաննիսյան

«Առաջին լրատվական»-ը զրուցել է արևելագետ, ԵՊՀ Քաղաքակրթական և մշակութային հետազոտությունների կենտրոնի տնօրեն, պրոֆեսոր Դավիթ Հովհաննիսյանի հետ:
– Պարոն Հովհաննիսյան, մեր զրույցի թեման է Ղարաբաղյան հարցը և Մերձավոր Արևելքի իրադարձությունների հնարավոր ազդեցությունները հակամարտության վրա: Գիտեք, որ ՀՀ առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, իր գլխավորած «Կոնգրես-ՀԺԿ» դաշինքի հետ միասին, ակտիվորեն քարոզում էր Արցախյան հարցում անհապաղ խաղաղության հասնելու գաղափարը:

Իր կարծիքով՝ հիմնախնդրի լուծման բանալին Մոսկվայի ձեռքում է: Որպես այս մտքի հիմնավորում՝ նա նշում է հետևյալ տեսակետը, որ Ռուսաստանը մոտ երկու տարի ներքաշվել է մերձավորարևելյան աշխարհաքաղաքականության մեջ և չի կարող հանդուրժել այդ «ճակատի թիկունքում» այսպիսի պայթյունավտանգ օջախ, հետևաբար ակտիվ ջանքեր է գործադրում ԼՂ հակամարտության կարգավորման ուղղությամբ, և Արևմուտքը նույնիսկ շատ գոհ կլինի, եթե Ռուսաստանը գոնե մեկ «գլխացավանքից» ազատի նրանց: Որքանո՞վ է հիմնավոր այս տեսակետը:

– Կարծում եմ, որ նախագահ Տեր-Պետրոսյանը իր պատճառներն ուներ նման կարծիք հայտնելու համար: Հենց ինքն էլ ասում է, որ այստեղ որևէ նոր բան չկա, Հայաստանի բոլոր նախագահները նույն քաղաքականությունն են վարել, և ինքը սատարում է Սերժ Սարգսյանին այս քաղաքականությունը իրականացնելու և այսպես կոչված՝ Մադրիդյան սկզբունքների շուրջ խաղաղություն հաստատելու գործում: Որքանով է իրատեսական այդ խաղաղությանը հասնելը և վերջնական պայմանագիր ստորագրելը, իհարկե, մեծ հարցականների հետ է կապված, որովհետև հիմնական խնդիրները կապված են գործառույթների կիրառման հետ՝ և՛ Ադրբեջանի Սահմանադրության, և՛ անցկացվելիք հանրաքվեի, և՛ այլ հարցերի հետ: Նախագահ Տեր-Պետրոսյանը նշում էր, որ կա միջազգային իրավունք, միջազգային հանրություն, և այդ միջազգային իրավունքը թույլ չի տա, որ այդ պայմանավորվածությունները ի կատար չածվեն: Չեմ կարծում, որ նա այդպես է մտածում, որովհետև նա շատ լավ գիտի, որ միջազգային իրավունքը օգտագործվում է հենց այն դեպքում և այն ձևով ու իմաստով, որը բխում է ուժից և ուժի կիրառության հնարավորություն ունեցող կողմի շահերից: Այստեղ կան բազմաթիվ հարցեր, որոնք լուծված չեն, և շատ դժվար է դրանք լուծել:

Երկրորդը՝ շատ ճիշտ գաղափար է, շատ լավ կլիներ Ռուսաստանի համար, որ իր թիկունքը խաղաղ լիներ, բայց որքանո՞վ է այս իմաստով Ադրբեջանը վստահելի պետություն Ռուսաստանի համար, և արդյո՞ք այդ խաղաղության հաստատումը ավելի չի ազատի Ադրբեջանի ձեռքերը՝ Ռուսաստանից ավելի հեռանալու համար: Այս հարցերը միշտ եղել են և այսօր էլ կան: Ոչինչ չի փոխվել, նույնիսկ ավելի կնճռոտվել է, եթե հաշվի առնենք հատկապես ռուս-թուրքական հարաբերությունների ծանր վիճակը:

– Դուք այդպե՞ս եք որակում ռուս-թուրքական հարաբերությունների ներկայիս վիճակը:

– Բնականաբար: Ակնհայտ է, որ վիճակը բավական ծանր է: Իհարկե, ռուսական ինքնաթիռը խփելուց հետո հարաբերությունները ծայրահեղ ծանր վիճակում էին, նույնիսկ խոսում էին այն մասին, որ կարող է ռազմական կոնֆլիկտ լինել: Ես երբեք այդպես չեմ կարծել, որովհետև դա երկու կողմերի համար էլ շատ վտանգավոր է: Բայց ակնհայտ է այն, որ շահերի հակասություններ կան գործնականում գրեթե բոլոր հարցերում: Իրավիճակը ավելի է սրվել այն բանից հետո, երբ Սիրիայում ռուսական ստորաբաժանումներ են տեղակայվել: Ճիշտ է, ռուսները հերքում են, որ մտադիր են այնտեղ ռազմական խարիսխ տեղադրել, բայց այսօր հերքում են, վաղը կարող են և չմերժել: Իսկ դա ակնհայտորեն դեմ է Թուրքիայի շահերին: Եվ այս պայմաններում դժվար է կանխատեսել, թե ինչպիսին կլինի Թուրքիայի քաղաքականությունը, իսկ Ադրբեջանի և Թուրքիայի քաղաքականությունը շատ հարցերում փոխկապակցված է: Ռուսաստանը ի՞նչ վստահություն կարող է ունենալ, որ ԼՂ խնդրի լուծումից հետո Ադրբեջանը «թաթիկով» չի անի Մոսկվային և չի ասի՝ «ցտեսություն, ես այլևս գործ չունեմ քեզ հետ անելու»: Նման երաշխիք չկա: Նման երաշխիքներ կարող են լինել, եթե Ադրբեջանը միանա այն «միջազգային կազմակերպություններին», որոնք ստեղծվել են Ռուսաստանի նախաձեռնությամբ և իր հովանավորությամբ, բայց Ադրբեջանը չի միանա, որովհետև դա չի բխում իր շահերից: Չեմ կարծում, որ այս պայմաններում ճիշտ է ասել, թե խաղաղության պայմանագիրը մոտ է:

Իսկ թե արդյոք Ռուսաստանի ջանքերը միտվա՞ծ են հակամարտության գոտում լարվածության նվազեցմանը, կարծում եմ՝ այո: Սրանք լրացուցիչ ռեսուրսներ պահանջող խնդիրներ են, իսկ այդ ռեսուրսները շատ սահմանափակ են, այդ պատճառով թե՛ Ռուսաստանը և թե՛ Մինսկի խմբի մյուս համանախագահող պետությունները, պարզ է, պիտի շահագրգռված լինեն, որ այստեղ էսկալացիա տեղի չունենա: Եթե ֆորս-մաժորներ չլինեն, օրինակ՝ իշխանափոխություն, քաղաքական գծի կտրուկ փոփոխություն, ապա դրսից հրահրված լարվածություն չեմ սպասում: Եթե, իհարկե, շտապ զենք վաճառելու կարիք չլինի. այս ասածիս ընդամենը կեսն է կատակ:

Ինչ վերաբերում է հակամարտության ներքին շարժառիթներին, ապա որքան ներքին իրավիճակը այս կամ այն երկրում վատ լինի, որքան ավելի պայթյունավտանգ լինի, այնքան էսկալացիայի հնարավորությունները աճում են: Սա ամենալավ ձևն է. հայրենասիրության զգացումների վրա խաղալով՝ շեղել մարդկանց ուշադրությունը ներքին խնդիրներից: Այս առումով դժվար է ասել, թե ինչ կլինի՝ հատկապես, որ Ադրբեջանում «մեծ նավթի» ժամանակը վերջանում է, մեծ եկամուտները դադարելու են գալ: Մեզ մոտ էլ իրավիճակը ինքներդ գիտեք՝ ինչպիսին է: Նախորդ տարվա իրադարձությունները («Սասնա ծռեր» և այլն) ցույց են տալիս, որ իրավիճակը պայթյունավտանգ է: Չեմ բացառում նման զարգացումներ:

– Իմիջիայլոց, հետաքրքիր է, որ շատ դեպքերում Ղարաբաղյան հարցը սնուցող դեր է խաղում ներքին դժգոհությունների համար: Նրանք, ովքեր ապստամբում են իշխանության դեմ, նաև մեղադրում են իշխանություններին տարածքներ հանձնելու մտադրության կամ պատրաստակամության համար:

– Բնականաբար, որովհետև սա ամենազգայուն թեման է և մարդկանց գիտակցության, նրանց զգացմունքների վրա ազդելու լավագույն միջոցը: Շատ հաճախ դա շատ անկեղծ է, թե՝ «էս ի՞նչ եք անում, ո՞նց կարելի է այդպես անել»: Մենք տեսանք բանակի վիճակը: Եթե զինվորների այդ դիմադրությունը, անձնազոհությունը չլիներ, Աստված գիտի՝ ինչ կլիներ: Պարզվեց, որ 25 տարվա ընթացքում բանակի վիճակը գնալով վատացել է, և դա չի ներվի:

– Վերջին ընտրությունների արդյունքներից կարո՞ղ ենք եզրակացնել, որ հանրությունը ապրիլյան պատերազմից հետևություն չի արել:

– Ոչ, բոլորովին: Իսկ ի՞նչ է առաջարկվել ընտրողին: Ոչինչ: Պոպուլիստական հայտարարություններ: Այն ընդդիմությունը, որը ավանդաբար հանդես է եկել քննադատությամբ, ներկայումս հանդես եկավ Արցախի հետ կապված միակ հարցադրումով, այն էլ հայտարարեց, թե «մենք այս հարցում օժանդակում ենք գործող նախագահին»: Ուրեմն ինչո՞ւ իրենց պիտի ընտրեին, հետո ինչ, որ դուք ավելի խելոք և գրագետ եք ձևակերպում: Հետո մեզ մոտ պատկերացում կա, որ «սրանց փորը գոնե կուշտ է»: Իհարկե, սուտ է: Այդպիսի հասկացություն չկա ո՛չ իշխանության, ո՛չ էլ տնտեսության հարցերում: Գործը դրվել է, պիտի արվի, կշտանալ չկա: Հասկանալի է, որ իրավիճակը ստիպում է, որ փոխվի տնտեսական, սոցիալական քաղաքականությունը, և դա կապում են վարչապետ Կարեն Կարապետյանի անձի հետ: Կարծում եմ, որ նրա դերակատարությունը ընտրություններում, որպես ՀՀԿ-ի նոր դեմք, բավական լուրջ էր:

Չեմ կիսում մեղադրանքները ընտրողին, որ տգետ են, անպետք, անխիղճ, ծախված: Բա ի՞նչ անի մարդը: Նախևառաջ՝ վաղը վարկը մարելու օրն է, փող չունի, գոնե այս 10 հազարը «մի ծակ կփակի»: Միևնույն է, նայում է, դաշտում մարդ չկա: Ո՞ւմ ընտրի, ինչո՞ւ ընտրի, ի՞նչ են իրեն առաջարկում: Կարծում եմ՝ ընտրողը շատ ռացիոնալ արձագանքել է: Սրան գումարած՝ չմոռանանք նաև, որ իշխող ՀՀԿ-ն կիրառել է իր բոլոր հնարքները և իր ձևով լուծել իր հարցերը: Բնականաբար, նա երբեք այդքան ձայն չէր ստանա: Դա անհնար է: Ինչպե՞ս կարող է աղքատ երկրում իշխող կուսակցությունը, որը տապալել է ամեն ինչ, այդքան բարձր տոկոս ստանալ, ուստի պարզ է, որ այստեղ այլ մեխանիզմ է աշխատել: Ի՞նչ մեխանիզմներ՝ իրենք ինձնից էլ լավ գիտեն:

– Որտեղի՞ց են գալիս չդադարող խոսակցությունները «Լավրովի ծրագրի» մասին:

– Լավրովն ինքն է ասել, որ այդպիսի ծրագիր գոյություն չունի: Եթե այն լիներ, ապա ինչ-որ բանով իրեն ցույց կտար:

– Երբ Մինսկի խմբի ամերիկացի համանախագահ Ռիչարդ Հոգլանդին հարցրել են «Լավրովի պլանի» մասին, նա պատասխանել է, որ ներկայումս կա հակամարտության կարգավորման ծրագիր, բայց իրենք այն այդպես չեն կոչում:

– Մենք շատ լավ գիտենք դրա մասին: Դրանք նույն Մադրիդյան սկզբունքներն են՝ մի քիչ ձևափոխված, տարրերը մի քիչ տեղափոխված: Կողմերը մշտապես հայտնում են իրենց առաջարկությունները, նկատառումները, մտավախությունները, և համանախագահները փորձում են դրանք հաշվի առնել, մոդիֆիկացնել, բայց հիմքում նույնն է՝ շրջանների վերադարձը, Ղարաբաղի կարգավիճակի հարցը: Քանակի շուրջ կարող են բանակցել՝ որը սկզբից և որը հետո, խաղաղապահների վերաբերյալ կարելի է բանակցել, թե ով է գալու, որտեղից է գալու: Այս բոլորը բանակցությունների խնդիրներ են, ընդ որում՝ չեմ կարծում, որ այս հարցերը լուծված են:

Ես, իհարկե, շատ եմ հարգում Տեր-Պետրոսյանին, բայց չեմ կարծում, որ ընդամենը մեկ-երկու չլուծված հարց է մնացել կարգավորման համատեքստում, քանի որ այդ մեկ-երկու հարցերը բազմաթիվ հարցերից են բաղկացած: Շատ են այդ հարցերը: Դրանից հետո միայն պիտի ժամանակավոր կարգավիճակ տրվի Ղարաբաղին՝ մինչև ռեֆերենդում: Աստված գիտի՝ այդ ռեֆերենդումը երբ կանցկացվի, ինչպես: Ադրբեջանը բացարձակապես պատրաստ չի դրան, չի էլ ուզում դա: Իրենք իրենց դիրքորոշումն են առաջ տանում: Նրանց դիրքորոշումը դեմ է մեր շահերին, մենք դա չենք ընդունում, նրանք էլ մեր դիրքորոշումը չեն ընդունում: Իրավիճակն այդպիսին է:

Իսկ ի՞նչ է փոխվել ընդհանրապես: Սիրիայում պատերազմ է: Լավ, հետո՞: Ռուսաստանը այսօր կարողանում է ավելի ակտիվորեն միջամտել համաշխարհային գործընթացներին: Շատ լավ: Բայց շահերն իրականում չեն փոխվել, և իրականացվող քաղաքականությունը սպասարկում է հենց այդ շահերը, ոչ թե ինչ-որ խաղաղասիրական մտադրություններ: Նպատակները նույնն են, քաղաքականությունը նույնն է:

– Լավրովն ասում է, որ եթե կողմերը պայմանավորվածություն ձեռք բերեն, Ռուսաստանը պատրաստ է կարգավորման երաշխավոր դառնալ: Սրանից հետո պե՞տք է սպասենք նոր դիվանագիտական ակտիվություն Ռուսաստանի կողմից:

– Փաստորեն՝ ոչ, որովհետև ասում է՝ մենք առաջարկել ենք, եթե կողմերը համաձայնության գան, մենք երաշխավոր կլինենք:

– Եթե փորձենք եզրակացություն անել, կարո՞ղ ենք ասել, որ իրական հաշտություն չի կարող լինել, եթե կողմերը դա չեն ցանկանում, դրան չեն ձգտում, որովհետև Տեր-Պետրոսյանն ասում է, թե հարցի լուծումը դրված է «միջազգային ատյանի» կամ «աշխարհակարգի», ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի վրա: Նման նախադեպեր կա՞ն:

– Եթե կա գերակշռող ուժ, ապա նման մոդելը աշխատում է: Եթե չկա գերակշռող ուժ, ապա այդ մոդելը չի աշխատում: Այստեղ տեսնում ենք, որ գերակշռող ուժ չկա: Ղարաբաղյան հիմնահարցը մի պրոյեկտ է, որի մեջ տարբեր մասնաբաժիններ ունեցող խաղացողներ կան, և սրանցից յուրաքանչյուրն ունի իր շահը: Այդ շահերը դեռևս ի մի չեն բերվել, չկա կոնսենսուս: Եթե կոնսենսուս չկա, ապա նման լուծում չի կարող լինել, նույնիսկ ժամանակավոր, իսկ երկարաժամկետ լուծման համար անհրաժեշտ են այլ պայմաններ: Ճնշման տակ կարող է ժամանակավոր զինադադար կնքվել: Ես բազմիցս եմ ասել, որ նման կոնֆլիկտները երկարատև լուծում ստանում են միայն այն դեպքում, եթե կողմերը ժողովրդավարական են: Դրա օրինակները կան, երբ հանրաքվեի միջոցով հնարավոր է եղել լուծել խնդիրը, և դա հնարավոր է միայն այն դեպքում, եթե հանրաքվեի ընթացակարգը վստահություն է ներշնչում բոլոր կողմերին: Թե՛ Շոտլանդիայի, թե՛ Քվեբեկի դեպքում մարդիկ որևէ կասկածի տակ չդրեցին քվեարկությունը: Բայց հասկանալի է, որ մեր պայմաններում դա չի աշխատի:

Կոնֆլիկտի լուծման երկրորդ տարբերակը կոնֆլիկտի ձևափոխումն է (տրանսֆորմացիան): Ամենահայտնի օրինակը ֆրանս-գերմանական հակամարտությունն է, որը լուծվեց Եվրամիության ստեղծմամբ: Առաջացան ուրիշ շահեր, արժեքներ, որոնք գերակշռեցին հին շահերը, արժեքները, և այդ նոր արժեքների հիման վրա ստեղծվեց միակ հիմքը, որի վրա հնարավոր էր խաղաղություն հաստատել: Իհարկե, սա երազանք է, բայց եթե հնարավոր լիներ ստեղծել հարավկովկասյան միություն՝ բոլոր ճանաչված ու չճանաչված սուբյեկտների ներգրավվածությամբ, կոնֆլիկտը կլուծվեր: Եթե՝ ոչ, ուրեմն՝ ոչ: Բայց դրա համար էլ է անհրաժեշտ ժողովրդավարություն: Եթե չկա ժողովրդավարություն, նման որոշումները որևէ վստահություն չեն ներշնչում և պարզապես չեն բխում իշխող էլիտաների շահերից:
http://www.1in.am/2123075.html

Комментирование и размещение ссылок запрещено.

Powered by WordPress. Хорошие темы для WP, просто Drupal, CMF WordPress русский.